“Hile ile iş gören mihnet ile can verir” atasözüyle anlatılmak istenen, başkalarını kandırarak çıkar sağlayanların bu yolun bedelini en ağır biçimde, derin bir acı ve ıstırap içinde ödeyeceğidir. Kısacası hileli kazancın sonu huzurlu olmaz.
Bu söz, dürüstlüğü bir kenara bırakıp aldatma yolunu seçenlere yönelik güçlü bir uyarı taşır. “Mihnet” burada yalnızca ölümü değil, yaşamın son döneminde çekilen ruhi ve bedensel eziyeti de simgeler. Atasözü, vicdanı rahat olmayan, etrafındaki insanların güvenini suistimal etmiş biri için duyulan o derin pişmanlığa dikkat çeker.
Günlük hayatta bu atasözü özellikle haksız kazanç elde etmek için hile yapanlara, sahtecilikle iş yürütenlere karşı kullanılır. İnsanı hem uyarmak hem de çevresindekileri bilinçlendirmek amacıyla söylenen bu söz, dürüstlüğün uzun vadede her zaman kazandırdığını hatırlatır.
Hile ile iş gören mihnet ile can verir atasözü için örnek kullanım:
Kerem, yıllarca ortak olduğu insanları sahte sözleşmelerle dolandırmış, kısa yoldan büyük bir servet edinmişti. Sonunda her şey ortaya çıktı; mahkemeler, iflaslar ve ardı arkası kesilmeyen davalar içinde hastalandı. Bunu duyan yaşlı komşusu başını sallayarak “hile ile iş gören mihnet ile can verir, atalarımız boşuna söylememiş” dedi.