“Ateşle barut yan yana durmaz” atasözü, bir arada bulunmaları tehlikeli olan insanların aynı ortama sokulmaması gerektiğini vurgular. Ateş ile barutun temasının nasıl yıkıcı bir patlamaya yol açacağı bilindiği gibi, bazı insan ilişkileri de kaçınılmaz biçimde çatışma ve kargaşayla sonuçlanır.
Bu söz, aralarında köklü bir düşmanlık, sürüp giden bir rekabet ya da derin bir kırgınlık bulunan kişilerin bir araya getirilmek üzere olduğu durumlarda uyarı amacıyla kullanılır. Deneyimli biri, böyle bir birlikteliğin yaratacağı gerginliği önceden sezinleyerek bu atasözüyle çevresindekileri ikaz eder.
Mecazın gücü, somut fiziksel bir gerçeğe dayanmasından gelir: ateş ve barut, doğaları itibarıyla bir arada var olamaz. Aynı şekilde, belirli insan kombinasyonlarının da ancak sorun üreteceği gerçeği bu imgeler aracılığıyla çarpıcı bir biçimde dile getirilir.
Ateşle barut yan yana durmaz atasözü için örnek kullanım:
Elif, işyerindeki iki rakip departman yöneticisini aynı proje toplantısına dahil etmeyi önerdiğinde, deneyimli müdür başını iki yana salladı; ateşle barut yan yana durmazın doğruluğunu yıllarca bizzat görmüştü. Toplantı takvimi yeniden düzenlendi ve olası bir kriz henüz başlamadan önlendi.