Dil ağız vermemek deyimi, kişinin hastalanması ya da aşırı yorgunluk nedeniyle konuşmaya takat getiremez duruma gelmesini ifade eder. Söylemek istedikleri olsa bile ağzından kelime çıkmaz; ses vermek bile güç gelir.
Bu deyim çoğunlukla ağır hastalık, yüksek ateş ya da derin bitkinlik gibi durumlarda kullanılır. Kişi sormak, yanıtlamak ya da sohbet etmek istese de bedeni buna izin vermez; hem dil hem de ağız adeta kapanmıştır. Sevdiklerini ziyarete gelen biri, hastanın ne kadar kötü olduğunu anlatmak için bu deyime sıkça başvurur.
Deyimin içindeki mecaz oldukça somuttur: dil ve ağız, konuşmanın iki temel aracıdır; ikisi birden güç veremiyorsa söz söylemek mümkün değildir. Bu nedenle ifade, hastalığın ya da yorgunluğun ne denli ileri gittiğini vurgulamak için etkili bir anlatım yoludur.
Dil ağız vermemek deyiminin örnek kullanımı:
Kerem üç gündür yüksek ateşle yataktan kalkamıyordu. Annesi yanına gelip nasıl hissettiğini sorduğunda dili ağzı vermedi; sadece gözleriyle işaret edebildi. Sesi kısılmış, tüm bedeni bitkin düşmüştü.