Odsuz ocaksız deyimi, hem yoksul hem de aç kalmış, kendini doyuracak ya da ısıtacak en küçük imkândan bile yoksun kimse için kullanılır. Kişinin içine düştüğü ağır yoksulluğu ve çaresizliği tek bir sözle anlatır.
Deyimdeki ‘od’ eski Türkçede ateş, ‘ocak’ ise yemeğin pişirildiği yer anlamına gelir. Ateşi yanmayan, tenceresi kaynamayan bir ev tablosu, o kişinin ne denli darlık içinde olduğunu gözümüzde canlandırır. Yani sözün içindeki mecaz, hem soğuğa hem açlığa terk edilmişliği birlikte düşündürür.
Genellikle yardıma muhtaç, kimsesiz ve perişan birinin durumunu anlatırken, çoğu zaman ona acıyarak söylenir. Günlük konuşmada bir kimsenin son derece zor şartlar altında, elinde avucunda hiçbir şey kalmadan yaşadığını belirtmek istediğimizde bu deyimi kullanırız.
Odsuz ocaksız deyiminin örnek kullanımı:
Mehmet, kapısının önünde titreyen yaşlı adamı görünce çok üzüldü. Adam günlerdir odsuz ocaksız dolaşıyordu; ne başını sokacak bir evi ne de karnını doyuracak bir lokması vardı. Mehmet onu hemen içeri alıp önüne sıcak bir çorba koydu.